Frankenstein OR The Modern Prometheus – Mary Shelley

1816 yilinda Geneva yakinlarinda bir ahbap grubu, soguk ve yagmurlu havada atesin basinda toplanmis, ellerine gecen birkac hayalet hikayesi ile oyalanmislar. Bu hikayelerin benzerlerini yazmak icin muzipce bir istek duymuslar. Ne var ki, ilerleyen gunlerde hava duzelince gruptan iki kisi Alpleri gezmeye cikinca, olaganustu hikayelerin verdigi ilhami kaybetmisler. Sansliyiz ki diger kisi, tam bir klasik olacak olan hikayesini tamamlayabilmis.

Kitap, kutuplara bir kesif gezisine gidecek olan R. Walton’un kizkardesine yazdigi mektuplarla basliyor. Kaptan, bir arkadasa olan ihtiyacini anlatiyor bunlarda:

‘I have no friend, Margaret: when I am glowing with the enthusiasm of success, there will be none to participate my joy: if I am assailed by disappointment, no one will endeavour to sustain me in dejection. I shall commit my thoughts to paper, it is true; but that is a poor medium for the communication of feeling. I desire the company of a man who could sympathise with me, whose eyes would reply to mine. You may deem me romantic, my dear sister, but I bitterly feel the want of a friend. I have no one near me, gentle yet courageous, possessed of a cultivated as well as of a capacious mind, whose tastes are like my own, to approve or amend my plans. How would such a friend repair the faults of your poor brother!’

Meshur hikayemiz, boyle bir arkadasin eksikligini kolayca giderebilecek olan Victor’un buzullar uzerinde kurtarilip gemiye alinmasiyla baslar. Victor, meger ogrencilik yillarinda, benzeri gorulmemis bi rise kalkismistir: olu insan parcalarini birlestirip yeniden canlandirmak.

‘A new species would bless me as its creator and source; many happy and excellent natures would owe their being to me. No father could claim the gratitude of his child completely as I should deserve theirs.’

Bu ise o kadar dalar ki;  ayni evde buyuyup asik oldugu sevgili Elizabeth’inin endiseli mektuplari bile gecesini gunduzune katarak bu amac ugrunda didinmesine engel olamaz:

‘I was encompassed by a cloud which no beneficial influence could penetrate. The wounded deer dragging its fainting limbs to some untrodden brake, there to gaze upon the arrow which had pierced it, and to die- was but a type of me.’

Uzun denemeler sonucu elektrik sokuyla canlandirdigi yaratigin cirkin yuzunden o kadar dehsete duser ki, yaratik kendini sokaga atar. Sanilanin aksine yaratigin adi degildir Frankenstein; her ne kadar o adla bilinse de Victor yaratiga bir isim vermez.

Victor yasadigi sok yuzunden aylarca hasta yatar ve arkadasinin bakimi sayesinde iyilesir. Tam babasinin evine gidecegi zaman en kucuk kardesinin kayboldugunu ve bogularak olduruldugunu ogrenir. Kucucuk boyundaki kocaman parmak izleri cinayeti yaratigin isledigini belli eder Victor’a. Bazi nedenlerden evin masum hizmetcisi Justine’den suphelenilmistir. Kiz hapse atilir ama Victor kimseye bir sey anlatamaz. Justine idam edilince vicdan azabi daha cok artar. Bir gun evine yakin buzul daglarinda gezerken yaratik aniden karsisina cikar Victor’un. Meshur yuzlesme su sekilde olur:

‘Devil! Do you dare approach me? And do you not fear the vengeance of my arm wreaked on your miserable head? Begone, vile insect! Or rather, stay, that I may trample you to dust! And, oh, that I could, with the extinction of your miserable existence, restore those victims whom you have so diabolically murdered!’

‘I expected this reception. All men hate the wretched; how, then, I must be hated, who am miserable beyond all living things! Yet you, my creator, detest and spurn me, thy creature, to whom thou art bound by ties only dissoluble by the annihilation of one of us. You purpose to kill me. How dare you sport thus with life? Do your duty towards me, and I will do mine towards you and the rest of mankind. If you will comply with my conditions, I will leave them and you at peace; but if you refuse, I will glut the maw of death, until it be satiated with the blood of your remaining friends.’

‘Abhorred monster! Fiend that thou art! The tortures of hell are too mild a vengeance for thy crimes. Wretched devil! You approach me with your creation; come on, then, that I may extinguish the spark which I so negligently bestowed.’

‘Be calm! I entreat you to hear me, before you give vent to your hatred on my devoted head. Have I not suffered enough that you seek to increase my misery? Life, although it may only be an accumulation of anguish, is so dear to me, and I will defend it. Remember, thou has made me more powerful than thyself; my height is superior to thine; my joints more supple. But I will not be tempted to set myself in opposition to thee. I am thy creature, and I will be even mild and docile to my natural lord and king, if thou wilt also perform thy part, the which thou owest me. Oh, Frankenstein, be not equitable to every other, and trample upon me alone, to whom thy justice, and even thy clemency and affection, is most due. Remember, that I am thy creature, I ought to be thy Adam; but I am rather the fallen angel, whom thou drivest from joy for no misdeed. Everywhere I see bliss, from which I alone am irrevocably excluded. I was benevolent and good; misery made me a fiend. Make me happy, and I shall again be virtuous.’

‘Begone! I will not hear you. There can be no community between you and me; we are enemies. Begone, or let us try our strength in a fight, in which one must fall.’

‘How can I move thee? Will no entreaties cause thee to turn a favourable eye on your creature, who implores thy kindness and compassion? Believe me, Frankenstein: I was benevolent; my soul glowed with love and humanity; but am I not alone, miserably not alone? You, my creator, abhor me; what hope can I gather from your fellow-creatures, who owe me nothing? They spurn and hate me. The desert mountains and dreary glaciers are my refuge. I have wandered here many days; the caves of ice, which I only do not fear, are a dwelling to me, and the only one which man does not grudge. These bleak skies I hail, for they are kinder to me than your fellow-beings. If the multitude of mankind knew of my existence, they would do as you do, and arm themselves for my destruction. Shall I not then hate them who abhor me? I will keep no terms with my enemies. I am miserable, and they shall share my wretchedness. Yet it is in your power to recompense me, and deliver them from an evil which it only remains for you to make so great that not only you and your family, but quit for ever the neighbourhood of man, and lead a harmless life, or become the scourge of your fellow-creatures, and the author of your own speedy ruin.’

Evet, filmlerdeki tasvirinin aksine, yaratigin orjinal hali  dilsiz veya akilsiz degil, kendini egitmis ve ikna kabiliyeti yuksek bir varliktir. Victor ilk kez yaraticinin yarattigina karsi gorevleri oldugunu ve onun kotulugunden yakinmadan once onu mutlu etmesi gerektigini dusunur. Adem, Havva’sini istemektedir.

Yaratik kendini kaderine terkedilmis bulunca ormanda bir kulube bulur. Icindeki yasli adami ve iki genci duvardaki bir delikten izlemeye baslar. Onlarin uzgun gorunusunden cok etkilenir ve dusunur: ‘Bu guzel yaratiklar, benim gibi yalniz ve kusurlu olmadiklari halde boyle mutsuzsa, ben mahvolmaliyim.’ Onlari dinleyerek konusmayi ogrenir, yasli adamin gozlerinin gormedigini farkeder. Bir gun kulubeden iceri ‘The Arabian’ karakteri, yani Safie girer. (Kim derdi Frankenstein romaninda bir Safiye olsun!)

Safiye meger yasli  de Lacey’in oglunun sevgilisi imis. Bunlar Paris’te yasarken, Safiye’nin Turk bir tuccar olan babasi ile Pariste’dir ama niyeyse hukumetle zitlasir ve tam Safiye’nin Istanbul’dan yanina geldigi gun hapse atilir. Haksiz yere olume mahkum edilir ve bundan dolayi tum Paris halki ofkelenmistir. Malesef bu kararin sebebi tuccarin dini ve zengin olmasidir.

Safiye’nin annesi Hristiyan olan bir Arap’tir. Turkler tarafindan esir alinmis ve ona asik olan tuccar ile evlenmistir (…) Kadin, kizini kendi dinine gore yetistirir, ruhun ozgurlugunu ve keskin bir kavrayisa sahip olmayi amaclamasini ister ki, bunlar Muhammed’in kadin takipcilerine yasak edilmis seylerdir. Asya’ya geri donup hareme kapatilma korkusu gittikce buyumektedir. Bir Hristiyanla evlenip, kadina toplumda yer veren bir ulkede kalmak tek umududur. Hasili, Turkiye’de kalmak onun icin korkunctu; cunku bu ulke diniyle de duygulariyla da catisma icindeydi vs. gibi cumlelerle yazar ulkemizi gommus de gommus.

Safiye faslini gecersek, yaratik iyilik yaptigi, odun toplayip kapilarina biraktigi insanlardan ancak korku ve dusmanlik gormustur. Victor’dan bir Havva istemesi bundandir. O bu istegi kabul etmeyince aralarinda bir kovalamaca baslar. Victor her adimda bir dostunun daha olum haberini alir ve bu kez o yaratigin pesine duser. Hikayenin basinda kurtarilarak alindigi gemide hastalanarak olur.

Classic!

Son bir alinti:

‘It is so long before the mind can persuade itself that she, who we saw every day, and whose very existence appeared a part of our own, can have departed for ever- that the brightness of a beloved eye can have been extinguished, and the sound of a voice so familiar, and dear to the ear, can be hushed, never more to be heard.’

Le fantome de’l Opera / The Phantom of the Opera / Operadaki Hayalet – Gaston Leroux

‘No, he existed in flesh and blood, though he assumed all the outward characteristics of a real phantom, that is to say, of a shade.’

Tuyler urperten sarkisini herkes bilir Turkiye’de bu operanin. Ama Turkiye’de de dunyada da ona ilham veren ayni adli romani bilenler fazla degildir. Fransiz yazarin ismini daha once duymamistim ben de, duyduguma memnunum simdi. Onsoze gore, annesi bir tren yolculugundayken sancilanip en yakin binaya aceleyle tasininca, gelmis gecmis en unlu korku romanlarindan birini yazacak bir insana yakisacagi uzere bir cenaze levazimcisinin dukkaninda dunyaya gelmis Leroux. Bu da genellikle sen ve nukteli biri olmasina ragmen yazara etki etmis, onu olum ve sonrasiyla ilgili fazlaca dusunmeye sevketmis.

Gelelim romana…Ilk basta her hayalet hikayesinin basinda oldugu  gibi bazi akil almaz seyler operadaki herkesin agzinda dolasmaktadir. Opera dediysem, bildiginiz tum operalari unutun (?), neredeyse yedi sekiz katli, altinda ise birkac  kat bodrumu olan, kendi ahiri, oyuncu odalari vs. hepsi icinde devasa bir yapi. Yazarin ilham aldigi yapi disaridan soyle iste:

Palais Garnier.

Bu operanin mudurleri operayi iki yeni mudure devretmistir. Bunlarin da kulagina arada karanlik koridorlarda gezinen bir siluet calinmis olsa da pek umursamazlar once. Ama kirmizi murekkeple yazilmis ve O.G. (Opera Ghost) diye imzalanmis ve aksamki gosteri icin 5. Locayi kimseye satmamalarini emreden bir mektup alinca kafalari karisir. Nedense bunun eski mudurlerin yaptigi bir saka oldugunu dusunup locayi da bos birakmazlar.

Ama opera calisanlarindan bazilarinin gizemli olumleri, gosteri oldugu bir gece tavandaki dev avizenin kopup duserek birinin olumune sebep olmasi, yetmedi O.G.’nin operada gorevli Madame Giry araciligiyla verilmek uzere onlardan para talep etmesi yeni mudurleri saskina cevirir.

Bu sirada, prima-donna Carlotta’nin kiskancligi yuzunden yildizi henuz parlayamamis olan genc sanatci Christine Daae, operadaki odasinda buyuleyici bir ses duymaya baslamistir. Babasinin anlattigi muzikal efsanelerle buyuyen Christine, bu sesin `the Angel of Music` olduguna inanir. Ses ona muzik dersleri bile vermeye baslamistir!

Bir de gencliginde Christine’in bu masallarla buyudugunu bilecek kadar yakin oldugu ama sonra trajik bir sekilde irtibati kaybettigi Chagny vikontu (kontun kardesi oluyor burda vikont) Raoul geliyor bir aksam Christine’i dinlemeye. Cok sasiriyor, hemen eski baglari kuvvetlendirmeye calisiyor ama karsisinda biraz tuhaf bir Christine buluyor bu kez.

Cokca gerilim, bol bol flashback, takipler, kiskanclik… Dedektifi son bolume kadar ortaya cikmayan polisiye bir romana benziyor. Christine, Raoul’un yardimiyla o ilahi sesin aslinda kotu niyetli bir `insan` oldugunu, onu tiyatronun altindaki golun ortasinda kendi yaptigi eve kapatmak istedigini anliyor. Boylece eski sevdigi geri geliyor, neseyle butun operayi geziyorlar, birlikte kacma planlari yapiyorlar opera binasinin catisindaki Apollon’un Liri onunde:

Ama hayalet o kadar cesur ki, performansinin orta yerinde isiklari sondurup yuzlerce seyircinin onunde kaciriyor Christine’i. Hayalet (Erik)  son derece solgun  ve ailesinin bile bakmaya dayanamadigi cirkin yuzunu gosteriyor ona meshur maskesini cikarip. Christine ona hem aciyor, hem yalvariyor gitmek icin. Unutmadan soyleyeyim, hayata kusmus Erik karakteri, ayni zamanda bir seri katilin ilk edebi tasviriymis.

Uf uf uff!

Baslarda supheyle yaklastigim Persian karakteri Raoul’e yardim ediyor operanin altindaki eve olmeden varabilmesi icin. Cunku hayalet her yeri trap-door’larla bin turlu cinliklerle doldurmus. Efendim, buralarda basliyor debriefing fasli. Meger Persian onu Dogu’dan, bir prensesi eglendirmek icin turlu iskence yontemleri icat ettigi zamandan taniyormus ve hayatini kurtarmis onun. O yuzden O.G.’nin simdiki yaptiklarindan da sorumlu hissediyor kendini. Bu arada yazar, soylediklerine biraz gerceklik cesnisi katmak icin olacak Turkiye’ye de soyle yer veriyor hikayede: Erik Istanbul’a gidip sultanin emrine  giriyor. Yildiz Sarayi’nda `Son Turk Devrimi`nden sonra bulunan butun trap-door’lar, gizli odalar ve kasalari da o yapiyor. Yetmiyor bir  de Sultan’a her acidan benzeyen bir ‘otomat’ yapiyor ki insanlar Sultan bir yerde sanarken o baska yerde olabilsin! Cool story J Konuyla ilgili Mohammed-Ali Bey ile Yunanlilarin Istanbul’a girdiginin ertesi gunu yapilan bir roportaja yonlendiren bir dipnot bile var ama Google istedigimi vermedi.

Neyse, operanin derinliklerine inip yol bulmaya calismalarinin sonunda aksi gibi Erik’in icadi torture chamber’in (iskence odasi) icine dusuyorlar. Ilginc sekilde tasvir edilmis bu odanin biri ugrasip bir taslagini yapmis:

http://talvienkeli.deviantart.com/art/The-torture-chamber-300170779

Bu aynalarla kapli altigen bir oda, icinde daragacina benzeyen bir agac ve yapraklarla tropikal bir ormani andiriyor. Isisi surekli yukseliyor, susuyorsun ve bayilacak gibi olmanin, umutsuzlugun yuzune verdigi acinacak ifadeyi sonsuz gibi gorunen o ormanin her tarafinda goruyorsun. Sukur ki Persian bu odayi daha once de gordugunden Raoul kadar delirmiyor. Gorunmeyen anahtari odanin her karisinda aramaya calisiyor, her yer birbirine benzedigi icin uzun sure ugrasiyor. Erik orada olduklarini anlayip bir de su basiyor uzerlerine. Bu psikopat bir de operanin altini fici fici barutla doldurmus, Christine evlenmeye yanasmazsa operayi havaya ucuracak.

Kiz caresiz, evlenecegini ve evlendikten sonra da intihar etmeyecegini soyleyince Erik, Raoul’u kurtarmaya razi olur. Christine Erik’i oper ve bu opucuk omrunde ilktir hayaletin. Aradan cekilmeye karar verir sonunda, oldugu zaman ise onu Christine gomecektir.

 ‘Poor Erik! Shall we pity him? Shall we curse him? He only asked to be `someone`, like everybody else. But he was too ugly!’

Evet son bir not: Ben Andrew Lloyd Webber’in bu meshur operasina gittim Londra’da, kitabi okumadan once. Hayatimda gorup gorecegim en manyak dekor ve kostumleri gordum muhtemelen ama kitabi okuyana kadar da her seyi anlamamistim. Bunda sacini Marge Simpson’un saci gibi yapip tiyatroya gelen ve onumde oturan kadinin payi buyuktur. 

Simdi de Sari Odanin Esrari'ni bulup okumak lazim!

Mansfield Park – Jane Austen

Bir kız İngiliz edebiyatını seviyorsa kesin Jane Austen de işin içine girer. Ben ilk defa İngilizce aslından okudum Austen’i. Son birkaç haftamın uzun ve sıkıcı otobüs yolculuklarını daha çekilir kıldı. Collector’s Library diye bir dizi var ki romanları kısaltmadan, küçük boyutta ve şık bir ciltle basıyorlar. Daha önce Hamlet’i de okuduğum bu seri çok hoşuma gidiyor.

Gelelim romana… Umut Parkı diye Türkçe’ye çevrildiğini gördüğüm bu roman, Fanny Price’ın zengin teyzesi Lady Bertram’a ait Mansfield malikanesine getirilmesiyle başlıyor. Fanny çekingen bir çocuktur, kuzenleri Maria ve Julia ona alaycı davrandığında daha da içine kapanır. Kendisini  “sevimli” olarak tanıtabilecek özelliklerden uzak olmasına rağmen, kuzeni Edmund ona yaklaşır, onu dinler ve işgüzar teyzeleri Norris’e karşı himaye eder. Böylece Fanny’nin hem kendini en kolay açabildiği, hem de çekingen bir sevgi beslediği kişi oluverir.

Lady Bertram’ın eşi Sir Thomas Bertram, disiplinli ve soğuk, törene etikete önem veren bir insandır. Onun yanında dingin ve olgun görünmeye gayret eden Julia ve Maria, Norris Teyze’nin pohpohlamalarıyla aslında şımarık ve sorumsuz yetişmişlerdir. Anneleri ise hepten Allahlık , tüm gününü kanepede yayılarak geçiren, hiçbir şey için kendini yoramayan  bir kadındır. Bu yüzden babaları West Antigua’daki koloni işlerini düzeltmeye gidince meydan kızlara kalır. Maria, zengin ama biraz alık Bay Rushworth’la nişanlıdır. O sırada Mansfield papazının eşi Bayan Grant’ın evine gelen “şehirli” Henry ve Mary Crawford kardeşler çevreye hareket ve heyecan getirir. Julia ve Maria Henry’nin salon adamlığından etkilenerek hayallere dalar. Edmund ise zeki ve hareketli Mary’yi beğenir.  

Fanny pek sevilmeyen, sıkıcı bulunan bir karaktermiş kimilerine göre. Prensipli ve ciddi bir kahramanın, hele bu zamanda bayık bulunacağı anlaşılabilir. Ki filmini (1999) izlediğimde hazırcevap, özgür, Edmund’la liseliler gibi itişen, Sir Thomas’a Henry’yi hemen ispiyonlayan, onun evlilik teklifini kabul edip ertesi gün “yapamiciim” diye vazgeçen bir Fanny gördüm. Her ne kadar aktris fiziksel anlamda o sade ve iddiasız güzelliği iyi yansıtsa da, karakter anlamında yok böyle bir Fanny! Fanny sessiz, kuzenleri incinmesin diye Henry’den neden hoşlanmadığını bir türlü açıklayamayan, Henry’ye de hiçbir zaman prim vermeyen bir karakter aslında.

Fanny Price rolünde Frances O'connor.

Büyüdükçe güzelleşen, beğeni toplayan Fanny zamanla teyzesi Lady Bertram için vazgeçilmez hale gelir. Çok sevgili kardeşi William’la birlikte Fanny’i Portsmouth’a, ailesinin yanına gönderdiklerinde eksikliğini hissederler. Kendi çocuklarının hayırsızlığı bunu daha çok vurgular. Fanny ise Portsmouth’a kendisiyle “eşit” olanların yanına gittiğini, orada çok sevileceğini düşünse de Price’ların evinde artık bir yabancı gibidir.

Hikayenin sonunda beklenen oluyor aslında. Edmund gelip Fanny’i alıyor. Mary abisinin Maria’yı baştan çıkarmasına gösterdiği umursamaz yaklaşımla Edmund’un gözünden düşüyor. Mutlu sondan başka ne olabilir ki? Elbette papazlığı seçen  oğlumuz yanı başında onun için çırpınan yüreğin farkına varacaktır.

Norris Teyze’nin komik pintilikleri, fundalıkta gezinmeler, at binmeler, birine adıyla hitap etmenin bile büyük bir olay olduğu İngiliz adabı muaşereti… Evcilik oynar gibi hissettim kendimi, derin meseleleri bu kitapta aramak boş bence. Kimileri iddia etmiş ki  Sir Thomas’ın West Antigua’daki koloni işleri üzerinden sömürgeciliğe bir eleştiri var. Eser miktarda bile böyle bir eleştiri olduğundan şüpheliyim.

“Selfishness must always be forgiven, you know, because there is no hope of a cure” (Mary Crawford)

Children of the same family, the same blood, with the same first associations and habits, have some means of enjoyment in their power, which no subsequent connections can supply.

She was of course only too good for him; but as nobody minds having what is too good fort hem, he was very steadily earnest in the pursuit of the blessing.

Hamlet – William Shakespeare

Elimdeki kitapların biri Remzi Kitabevi 1974, diğeri Collector’s Library 2010 basımı. Peki elimde neden iki kitap var? Tabi ki Shakespeare İngilizcesi boyumu aştığı ve sürekli bilmecemsi konuşan insanların dediklerini anlayamadığım için... J 

Çareyi hemen Sabahattin Eyüboğlu’nun çevirdiği Türkçe versiyonunu almakta buldum. Her sahneyi inatla, önce Türkçe sonra İngilizcesinden okudum. Sabahattin Eyüboğlu Shakespeare’i “karanlığı ışıklı, ışığı karanlık” bir şair olarak tanımlıyor. Ne var ki, kendisinin de kitaptan, kendi kendine öğrendiği yarım yamalak bir İngilizceye sahip olduğunu söylüyor ki, çeviriyi okuduktan sonra olsa olsa tevazu diyebiliyorum buna. Biz ne yapalım, senelerce okulda ders görüp şimdiye İngilizcenin daniskasını öğrenmiş olması gereken bizler ne yapalım ha?

Konu dışı: Kitapta eskilerden güzel bir imza.

Good my lord, Shakespeare.

Hikaye, kale burçlarında nöbet bekleyen iki nöbetçinin birkaç gece üst üste bir hayalet görmesi ile başlar. Hayalet, iki ay önce ölen eski Danimarka kralına benzemektedir. Kralın oğlu Hamlet, babasının karalar giyinip yasını tutan tek kişidir. Kralın ölümünden kısa süre sonra annesi, yeni kral olan amcası Claudius’la evlenmiştir. Öyle ki, cenaze sofrasında sıcak yenen yemekler düğün sofrasında soğuk verilmiştir. Hamlet bunu ironik bir şekilde “ekonomi” diye açıklar. Bu bunalım içinde kendi canına kıymamasının tek sebebi Tanrı’nın intiharı yasak ettiğine inanmasıdır:

“Ah bu katı, kaskatı beden bir dağılsa,

Eriyip gitse bir çiğ tanesinde sabahın!

Ya da Tanrı yasak etmemiş olsa

Kendi kendini öldürmesini insanın!”

O, that this too too solid flesh would melt

Thaw and resolve itself into a dew!

Or that the Everlasting had not fix'd

His canon 'gainst self-slaughter! O God! God!

Kralın hayaletinin burçlarda görüldüğünü arkadaşı Horatio Hamlet’e söyler. Bir gece hayalet Hamlet’e ölümünün gerçek sebebini anlatır. Bütün Danimarka onu bağ köşkünde uyurken yılan soktuğunu duymuşsa da aslında Claudius kralın kulağından içeri zehir akıtarak onu öldürmüş, Hamlet’in de üniversitede okumasını fırsat bilip kral olmuştur. Hamlet bunun üzerine ettiği intikam yeminini hiç unutmamaya söz verir:

“Seni unutmak ha? Aklımın kara tahtasından        

Silerim de bütün boş anıları,

Bütün kitaplarda yazılan, çizilenleri,

Gençliğimden, öğrenciliğimden kalanları.

Yalnız senin buyruğun kalır.

Beynimin defterinde, yapraklarında,

Ivır zıvır bütün bildiklerimin üstünde.

Remember thee!

Yea, from the table of my memory

I'll wipe away all trivial fond records,

All saws of books, all forms, all pressures past,

That youth and observation copied there;

And thy commandment all alone shall live

Within the book and volume of my brain,

Unmix'd with baser matter: yes, by heaven!

Hamlet baş mabeyincinin kızı Ophelia’yı sevmektedir; ama babası Polonius ve abisi Laertes ondan uzak durmasını emrettikleri Ophelia da uzaklaşmıştır. Ne var ki, Hamlet’in taktik icabı yaptığı delirmiş gibi davranışları Ophelia’ya olan aşkına yorulur. Polonius, kızından aldığı mektubu krala gösterirken oyunun belki de en romantik birkaç mısrasını Hamlet’in ağzından okur – ben de bu mısraları nereden hatırladığımı önce merak eder, sonra bulup sevinirim:

“İnanma istersen yıldızların yandığına,   

Güneşin döndüğüne inanma,

Doğrunun ta kendisini yalan bil,

Ama seni sevdiğime inan.”

Doubt thou the stars are fire;

Doubt that the sun doth move;

Doubt truth to be a liar;

But never doubt I love.

Hamlet’teki tuhaflığın sebebinin Ophelia olup olmadığını anlamak için onu aniden Hamlet’in karşısına çıkarıp konuşacaklarını perde arkasından dinlemeye karar verirler. İçeri girer Hamlet ve edebiyat tarihinin en bilinen sözü ile başlar:

“Var olmak mı yok olmak mı, bütün sorun bu!        

Düşüncemizin katlanması mı güzel,

Zalim kaderin yumruklarına, oklarına,

Yoksa diretip bela denizlerine karşı,

Dur, yeter! Demesi mi?”

To be, or not to be: that is the question:

Whether 'tis nobler in the mind to suffer

The slings and arrows of outrageous fortune,

Or to take arms against a sea o ftroubles,

And by opposing end them?

Hamlet “Leyla’dan geçme faslında” gibidir, Ophelia’ya onu sevmediğini söyler. Manastıra kapanmasını, ya da bir aptalla evlenmesini tavsiye eder. Onu üzüntüler içinde bırakıp delirdiğine iyice inandırarak uzaklaşır. Hamlet’in tuhaf davranışlarından iyice ürken kral ve kraliçe, arkadaşlarını, Rosencrantz ve Guildenstern’i çağırır ki eğlentilerle onu meşgul etsinler, sonra alıp İngiltere’ye götürsünler. Ne var ki, getirdikleri oyunculara babasının acıklı hikayesini oynatır Hamlet; yeni kralın  oyuna verdiği tepkiyi ölçerek, hayaletin onu aldatmaya çalışan kötü bir ruh olmadığından emin olur. Burada merakımı celbeden şey, Eyüboğlu’nun “…işlerim ters giderse, bir tiyatro kumpanyası alır mı beni?” diye çevirdiği Hamlet’e ait soru cümlesi… Çünkü “işlerim ters giderse”, asıl metinde “if the rest of my fortunes turn Turk with me” J Google dedi ki, “to turn Turk”  şeklindeki ırkçı deyimin “Müslüman olmak, kötüye gitmek” gibi anlamları varmış. Yok William, alınmadım, bizimkiler de size “dingilizler” diyor. Olur böyle şeyler.

Geldik Hamlet’in sözde arkadaşları olan Rosencrantz ve Guildenstern sinsilerine verdiği ayara… Sürekli ağzından laf almaya çalışmalarından bıkan Hamlet ellerine bir çalgı tutuşturur ve çalmalarını ister. Çalmayı bilmediklerini söylediklerinde ayar gelir:

“Ya, gördünüz mü! Düşünün ne kadar küçük görüyorsunuz beni. Çalmaya kalkıyorsunuz beni. Perdelerimi bilirmiş gibi davranıyorsunuz. Sırlarımı üfürmek istiyorsunuz yüreğimden; en yüksek, en alçak sesleri çıkarmak istiyorsunuz benden. Oysa şu çalgıyı, içi güzelim seslerle dolu, şu ufacık çalgıyı, bilmem, beceremem diyorsunuz söyletmesini. Allahtan korkun, bu düdükten daha mı kolay beni öttürmek? Dilediğiniz çalgıya benzetin beni, kırın koparın tellerimi, perdelerimi, bir tek ses çıkaramazsınız benden.”

“Why, look you now, how unworthy a thing you make of me! You would play upon me. You would seem to know my stops. You would pluck out the heart of my mystery. You would sound me from my lowest note to the top of my compass. And there is much music, excellent voice, in this little organ, yet cannot you make it speak? 'Sblood, do you think I am easier to be played on than a pipe? Call me what instrument you will, though you can fret me, yet you cannot play upon me.”

Hamlet annesinin odasına çağırılmıştır ki giderken yeni kralı dizleri üstüne çökmüş dua ederken görür. Geçici bir pişmanlık içindedir kral:

“Sözlerim uçuyor havaya, ama düşüncem yerde   

Öz olmayınca söz yükselmiyor göklere!”

My words fly up, my thoughts remain below.

Words without thoughts never to heaven go.

Hamlet onu öldürmeyi düşünür ama bu pişmanlık ve af dileme seansı sırasında ölürse cennete gideceğinden korktuğu için vazgeçer. Kumar masasında, içki aleminde veya yatağında öldürmek ister onu. Gidip annesini Claudius’a inandığı için şiddetle kınar:

“Ey utanç, yüzün kızarmaz mı oldu senin?               

Ey cehennemin Tanrıya baş kaldıran şeytanı,

Bir yaşlı kadının kuru damarlarını,

Böylesine azdırıp tutuşturabiliyorsan,

Bırakalım fazilet, namus balmumuna dönsün

Coşkun gençliğin elinde, erişin ateşinde!

Kimse ayıplamasın kudurup şahlanan tutkuları,

Madem buzlar bile tutuşuyor böylesine,

Madem akıl pezevenklik ediyor arzuya.”

 O shame, where is thy blush?

Rebellious hell,

If thou canst mutine in a matron’s bones,

To flaming youth let virtue be as wax

And melt in her own fire. Proclaim no shame

When the compulsive ardor gives the charge,

Since frost itself as actively doth burn,

And reason panders will.

Hamlet annesine bağırırken annesi korkup imdat ister, bunun üzerine perde arkasında yine laf dinleyen Polonius da bağırır. Hamlet “bir fare!” diye perdenin arkasına kılıcını sallayarak onu öldürür. Babasının hayaleti yine görünür o sırada, geç kalınmış öcünün alınmasını istemektedir. Yeni kral ölünün nerede olduğunu sorduğunda yemekte olduğunu söyler. “Yediği yerde değil, kendisinin yem olduğu yerde.”  Diye alaylara devam eder. Kral halkın ona beslediği sevgiden korkarak kendi zarar veremeyeceği için İngiltere’ye yollar. Gönderdiği mektupta onu hemen öldürmelerini ister. Yolda Polonya’dan iki üç karış toprak kazanmak için Danimarka üzerinde yol alan Norveç kralı Fortinbras’ın ordularıyla karşılaşırlar. Çoğu şey gibi bu lüzumsuz savaş da Hamlet’in iç hesaplaşmasına malzeme olur:

“…Hayvanca bir unutkanlıktan mı                                 

Yoksa korkakça bir dürüstlükten mi nedir,

Fazla ölçüp biçiyorum yapacağım işleri.

Kılı kırk yaran bu duraklamanın,

Dörtte biri akıl, dörtte üçü korku (…)

Nasıl yüzüm kızarmasın görünce karşımda

On binlerce insanın yakın ölümlere gittiğini?

Bir esinti uğruna, şan olsun diye,

Mezara gidiyorlar yatağa gider gibi”

 Now, whether it be

Bestial oblivion, or some craven scruple

Of thinking too precisely on th' event—

A thought which, quartered, hath but one part wisdom

And ever three parts coward (...)

How stand I then,

That have a father killed, a mother stained,

Excitements of my reason and my blood,

And let all sleep—while, to my shame, I see

The imminent death of twenty thousand men,

That for a fantasy and trick of fame

Go to their graves like beds.

Ophelia babasının ölümünden sonra aklını yitirmiş, başından aşağı türlü çiçekler sallandırarak, türküler çağırarak gezmektedir. Laertes ise kardeşinin bu haline içi kan ağlayarak, sessiz sedasız gömülen babasını kralın öldürttüğünü düşünerek onu öldürmeye koşar. İngilizce olan kitabın önsözünde güzel bir tesbit var: Eğer Hamlet’in yerinde Laertes olsaydı ne oyun bu kadar uzardı, ne de asırlar sonra bile bu kadar çok konuşulurdu. Evet, ikisi de aynı durumda, üstelik Laertes sadece hisleriyle hareket ediyor ve intikamını almaya hazır. Fakat Claudius, sanki eski kralı öldüren kendisi değilmiş gibi, sakin davranır, kralları tanrısal güçlerin koruduğunu falan söyleyerek Laertes’i sakinleştirir. Kılıç ustası Laertes’in Hamlet’le kapışmasını kararlaştırırlar. İşi şansa bırakmamak için Laertes kılıcın ucunu zehirleyecek, kral da dövüşe ara verildiğinde Hamlet susuzluğunu gidersin diye zehir verecektir. 

Tam bu anda, kraliçe Gertrude içeri girer ve Ophelia’nın öldüğünü şöyle anlatır:

 “Bir söğüt vardı şurada, ırmağın üstüne sarkmış,  

Gümüş yaprakları sularda yansıyan,

Ophelia oraya geldi garip çelenklerle (…)

Orda, çelenklerini asmak için belki

Tırmanırken söğüdün sarkan dallarına,

Kıskanç bir dal kırılıvermiş,

Ve Ophelia düşmüş bütün çiçekleriyle

Gözyaşları içine ırmağın.

Etekleri açılıp yayılmış da sulara

Bir süre kalmış ırmağın üstünde deniz kızı gibi

Başına gelenlerden habersiz,

Ya da sularda yaşamak için yaratılmış gibi,

Türkü söylüyormuş Ophelia

Bölük pörçük halk türküleri.

Ama ne kadar sürebilir bu?

Su içip ağırlaşınca etekleri

Kesip zavallıcığın güzelim tatlı sesini

Ölüm çamurlarına batırmışlar Ophelia’yı."

 There is a willow grows aslant a brook

That shows his hoar leaves in the glassy stream.

There with fantastic garlands did she come

Of crowflowers, nettles, daisies, and long purples (...)

There, on the pendant boughs her coronet weeds

Clambering to hang, an envious sliver broke,

When down her weedy trophies and herself

Fell in the weeping brook. Her clothes spread wide,

And mermaid-like a while they bore her up,

Which time she chanted snatches of old lauds

As one incapable of her own distress,

Or like a creature native and indued

Unto that element. But long it could not be

Till that her garments, heavy with their drink,

Pulled the poor wretch from her melodious lay

To muddy death.

 Bu yüzden bugünün terazilerinde tartılamıyor Shakespeare. “Neden bir insanın ölümü ilk elden böyle uzun uzun anlatılır?” diye kendime soruyorum. Tiyatro oyunu bu çünkü, beynindeki incileri başka türlü nasıl döksün? Eminim bir çok Hamlet uyarlaması sinema filminde bu bölüm kraliçeye söyletilmemiş, canlandırılmıştır. Güzel de olmuştur, ne var ki, artık başka bir şey olmuştur. Pirandello’yu biraz anlamaya başladım şimdi J

 Geliyoruz son perdeye… İki mezarcı ve Hamlet arasındaki cin fikirli diyaloglar ve babasının eski soytarısının kafatasını eline almış hala felsefe yapan ikonik Hamlet figürü ile perde açılır. Ophelia’nın cenaze töreni yapılıyordur. Laertes’in kardeşine son sevgi gösterisine dayanamaz Hamlet, ikisi birden mezara atlayıp kavga ederler. Ayırıldıkları zaman Hamlet, Horatio’ya ölümden nasıl kurtulduğunu anlatır. İngiltere’ye götürdüğü ölüm fermanını açmış ; Rosencrantz ve Guildenstern’in ölüm emri şeklinde değiştirmiştir. Konuşmalarını bir saray görevlisi keser, Laertes ile kılıç dövüşü üzerine bahse girilmiştir. Hamlet hiç oralı olmaz, kabul eder. Kavgada Hamlet kazanırken kraliçe oğlunun şerefine içmek ister, Hamlet’e hazırlanan zehirli kadehi alır. Hamlet ve Laertes zehirli kılıçla birbirlerini yaralar. Laertes ölürken kılıcın zehirli olduğunu söyleyince Hamlet kılıcı krala saplar, yetmez, zehirli kadehten de içirir.

 Benim sayabildiklerim bu kadar. Başka ölen olduysa da arada gözümden kaçtıysa bilmem. Aslında Horatio da –anlam veremediğim şekilde- zehirli kadehi alıp kafasına dikecekti ama Hamlet, gerçek hikayesini insanlara anlatabilmek için biraz daha yaşamasını istedi. Fortinbras zafer kazanmış, ülkesine dönerken manzarayı gördü ve Hamlet hakkında son sözü söyledi (Ya ben mi yanlış anladım, Hamlet de bunun babasını öldürmemiş miydi? Neyse çok karıştı işler.)

“Dört komutan taşısın Hamlet’i                                              

Bir asker şanıyla götürülsün meydan yerine.

Çünkü o tahta çıkabilseydi eğer

Büyük bir kral görürdü dünyamız.”

Bear Hamlet like a soldier to the stage,

For he was likely, had he been put on,

To have proved most royally.

 Hamlet, Shakespeare’in en fazla konuşturduğu karakteri olması yanında, bir de erken yaşta ölen oğluna da verdiği isimmiş. Önsözde de dendiği gibi eser bir gizemle başlıyor, başka bir gizemle sona eriyor. Ahlak konusunda karmaşık bir yumak koyuyor önümüze. Bana göre Hamlet de sorgulanabilir çok şey yapıyor. Belki ruhen bir “öğrenci” olduğu için okumaktan ve düşünmekten zevk alıyor, yapmaktan değil. Kendisi ile sürekli çatışıyor. Hayli ilginç olan da, psikologlar Hamlet’in psikolojisini inceleyip, Shakespeare’in neyi anlattığını teşhis etmeye çalışmışlar. Deniliyor ki, Shakespeare burada intikam görevi yanlış kişiye verildiğinde olacakları çalışmış. Öyle ki, Hamlet’in intikam almadaki ölümcül gecikişi, Claudius’u öldürmeyişi, domino etkisi yaparak Polonius, Ophelia, Rosencrantz, Guildenstern,Laertes, Gertrude, ve nihayet Hamlet’in kendisinin ölümüne sebep olmuş.

Abarttım mı? Abartan Shakespeare mi yoksa ben miyim bilemedim. Öyle bir oyun yazmış ki kendime gelemedim!